Білім беру офшоры: Саясат Нурбек министрлігі Қазақстанның болашағына қалай жерасты минасын қойып жатыр

Read this article in english here. Читать статью на русском здесь. Read this article in english here.

Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нурбек «үш қабатты матрешкалар» мен цифрлық аватарлар туралы презентациялармен гастрольде жүргенде, елдегі нақты ағарту жүйесі батыстық франшизалар үшін алып сату нарығына айналуда. Біз фактілер мен сандарды зерттедік: «хаб» туралы әдемі сөздердің артында ұлттық мектептің деградациясы, жастардың берешегі және стратегиялық саланың жеке қолдарға өтуі жасырын тұр.

«Франшизалық отарлау»: 33 филиал неліктен берілудің белгісі?

Министр шетелдік жоғары оқу орындарының (Arizona, Heriot-Watt, De Montfort) жаппай келуін жетістік ретінде көрсетеді. Шын мәнінде бұл – өз ведомствосының кәсіби дәрменсіздігін мойындауы.

• Фактілер: Министрлік қазақстандық профессорлардың нақты жалақысын (тиынға күн көріп жүрген) көтеруге миллиардтар салудың орнына, «шетелдіктерді» субсидиялайды.
• Біз «білім беру анклавтарын» жасап жатырмыз. Қазақстандық салықтар бөтен брендтерді қолдауға кетеді. Бұл зияткерлік аутсорсинг: біз балаларымызды өзіміз оқыта алмайтынымызды мойындап, шетелден, көбінесе Ресейден «зияткерлік фастфудты» сатып аламыз.
• Нәтиже: Таланттардың шайылуы. Үздік ақыл-ойлар филиалдарға кетеді, ал қарапайым өңірлік ЖОО-лар «Аризонаға» ақшасы жоқтар үшін «диплом фабрикаларына» айналады.

Жатақханалардағы МЖӘ (мемлекеттік-жекеменшік әріптестік): Мемлекет құрылысшылар үшін сауын сиыр ретінде

Нурбек «тиімді форматпен» мақтанады: жекеменшік салады, мемлекет өтейді.

• Фактілер: Бұл пайданы жекешелендірудің және шығындарды ұлттандырудың классикалық схемасы. Мемлекет бюджеттен жеке компанияларға жылына 6–7 миллиард теңге төлейді.
• Бұл мәселені шешу емес, бұл құрылыс лоббиін тамақтандыру. 6 жылдан кейін төлемдер аяқталғанда, бұл ғимараттар жеке меншікте қалады. Мемлекет өз қорын салмайды, ол оларды «қымбат жалға» алады.
• Қорытынды: Министрліктің өз қабырғасы жоқ. Егер ертең құрылысшыға жатақханада сатылымды шенеуніктерге арналған қонақ үй немесе жезөкшехана ашу тиімдірек болып қалса, студенттер көшеде қалады, ал мемлекеттің заңды тұтқасы болмайды.

Мамандықтар атласы және «Матрешка»: Корпорациялардың үлгісімен білім беру

Министр білім беруді еңбек нарығымен өзінің жеке жобасы – «Жаңа мамандықтар атласы» арқылы «байланыстыруды» талап етеді.

• Фактілер: Қазақстандағы еңбек нарығы қарапайым және шикізат секторы мен қызмет көрсету саласына бағдарланған. Университеттерді жұмыс берушілердің ағымдағы «сұраныстарына» бағыттау – елді мәңгілік технологиялық артта қалуға әкелу.
• Университет – кәсіптік-техникалық училище емес. Оның міндеті – азамат пен зерттеушіні қалыптастыру, белгілі бір ЖШС-ның «бұрандасын» емес. Іргелі білімді «скиллдермен» (hard/soft skills) алмастыру – бұл ұлттың зияткерлік жеңілдетілуі. Біз жаңа мағына жасаушыларды емес, қызмет көрсетуші персоналды дайындаймыз.
• Цифрлық иллюзия: ЖИ-агенттер мен аватарлар туралы айтыс – түтін пердесі. Өңірлік ЖОО-ларда дәретханасы көшеде және тұрақты интернеті жоқ елде «ЖИ-мен толық қамту» туралы айту – екіжүзділіктің циникалды түрі.

Несиелік құлдық: Қазақстандағы америкалық трагедия

Министрлік тегін гранттарға қажеттілікті 100% қамтудың орнына, «дифференциалды гранттарды» және 1–3% несиелерді енгізеді.

• Фактілер: «Келешек» бағдарламасы мен жеңілдетілген несиелер – бұл жастарды қарызға үйретудің жұмсақ тәсілі.
• Министр АҚШ-тың апатты моделін тікелей Қазақстанға көшіріп жатыр, онда студенттік қарыздар миллиондаған адамдардың өмірін бұзады. Шикізат экспортынан орасан зор табысы бар елде жастарды базалық құқығына (білім алу) несие алуға мәжбүрлеу – әлеуметтік мемлекетке қарсы қылмыс.
• Логика: Білім әлеуметтік лифт емес, қаржылық құрыққа айналуда.

Өңірлердегі ғылым: Әкімдіктердің жемшөптігі

2025 жылдан бастап қолданбалы ғылымды әкімдіктерге беру – қазақстандық академиялық дәстүрдің финалы.

• Фактілер: Өңірлерде ЖӨӨ-нің 1% ғылымға жұмсалады деу – утопия.
• Біз әкімдіктердің қалай жұмыс істейтінін білеміз. Жергілікті биліктегі «ғылыми кеңестер» жалған зерттеулер жасайтын «өз» ЖШС-ларына арналған жемшөптікке айналады. Іргелі ғылым түпкілікті өледі, себебі әкімге «Хиггс бозоны» керек емес, оған тротуарлық плитканың «ғылыми» төселгені туралы қағаз керек.

Qazleft қорытындысы: Реформа өзін-өзі жою актісі ретінде

Саясат Нурбек – талантты презентатор, бірақ оның саясаты – Қазақстанның субъектілігін жою.

• Біз инфрақұрылымды жекеменшікке береміз.
• Біз мазмұнын (бағдарламаларды) шетелдік брендтерге береміз.
• Біз қаржыландыруды несиелер арқылы банктерге береміз.

Бұл білім беруді трансформациялау емес. Бұл оның түпкілікті сатылуы. Біз «AFD Plaza ТК»-да «әлемдік деңгейдегі кампустарды» салып жатқанда, ауылдық мектептер мен өңірлік ЖОО-лардағы жүйелі дағдарыс бізге Arizona University дипломы бар, бірақ өз елінде болашағы жоқ «цифрлық көшпенділер» ұрпағын сыйлайды.

Саясат Нурбек, сіз кімнің мүддесін қорғайсыз: ұлттың мүддесін бе, әлде жаһандық білім беру қызметтері нарығының мүддесін бе?