«Саран идиоттың ілмегі»: эвтаназия заңы неге қате?

Read the article in English here. Читать статью на русском здесь.

Мәжіліс дәлізінде ескі әдіс қайта қолданылып тұр. Мемлекеттік бағдарламаның сәтсіздігін қателіктерді түзету арқылы емес, одан да ауыр қылмыспен жаппақшы болады. Депутат Еділ Жанбыршин мен бір топ бастамашы елге үйсіз жануарларды эвтаназиялау заңын сатып отыр. Сыртында — «қауіпсіздік», «ізгілік», «7 есе үнемдеу» деген сөздер тұр. Ал ішіне үңілсеңіз — сай-сайға тасталған өліктердің тауы, есептердегі «өлі жандар» және жүйелі шұңқырға кеткен 9 миллиард теңге.

Бұл жануарларды қорғаушылар мен ит аулаушылардың тартысы емес. Бұл бухгалтерияның биологияға қарсы соғысы. Бұл экономиканың қаражатты жонуға қарсы тұруы. Бұл қоғамның «Саран идиоттың ілмегін» тоқтатуға тырысуы — бүнгі ашкөздік ертеңгі балалардың мойнына тағылатын механизм.

I бөлім. Қаражатты жону анатомиясы: 74 000 теңге қалай нөлге айналады

Кез келген апат ақшадан басталады. Бізге айтады: бір итті ұстау пунктінде 10–15 күн ұстауға бюджет 74 000 теңге жұмсайды. Ал эвтаназия бар болғаны 11 000 теңге. «Өздерің есептеңдер»,— дейді Жанбыршин.— «7 есе үнемдеу».

Есептейік. Еріктілер баспанасы сол 100 000 теңгеге айына 4-5 ит ұстайды. Асырайды, емдейді, егеді. Айырмашылық — әр басқа 50–60 мың теңге. Бұл «үстеме шығын» емес, бұл «қысқару мен шөгу». Бұл мәселені шешу үшін емес, оны ақшалау үшін құрылған жүйенің бағасы.

Ақша қайда кетеді? Жауап тендерлерде. Сметада бес жұлдызды қонақ үй жағдайы жазылғанымен, нақты ұстау пункттерінде иттер аштықтан, індеттен және обадан өз нәжісінде жатып өледі. Чиптеу жоқ. Есеп жоқ. Бақылау жоқ. Тек керек адамдар қол қойған орындалған жұмыс актілері ғана бар.

Бұл жерде 11 000 теңгелік эвтаназия — үнемдеу емес. Бұл сыйлық. Бұл ашықсыздықты заңдастыру. Стерилизация тірі, чиптелген, есепте тұрған жануарды қажет етеді. Оны келіп санауға болады. Ол көшеде жүріп, ақшаның босқа кетпегенін дәлелдеп тұрады. Ал эвтаназия тек қағазды қажет етеді. Өлі ит үрмейді, жемейді, тексеруге келмейді. Бұл ХХІ ғасырдағы «өлі жандардың» тамаша конвейері. Өлтіру — аудит мүмкіндігін өлтіру.

Сондықтан бұрын ОЗҚҚ (аулау, стерилизациялау, вакцинациялау, қайтару) бағдарламасына бөлінген 9 миллиардты бүгін «желге кеткен ақша» дейді. Бірақ ақшаны терезеге лақтырғанда жел кінәлі емес. ОЗҚҚ сәтсіз болды, себебі идея жаман емес, оған кедергі келтірді. Себебі 74 000 теңге стерилизацияға емес, «ет комбинатына» кетті. Енді осы кедергіні жаппай қырудың басты дәлелі етіп отыр. Қылмыскер соттан тапанша сұрайды, өйткені пышақпен жұмыс істемейді.

Егер бағдарлама сәтсіз болса, логикалық қорытынды — оны түзету. Ал сәтсіздіктен кейін бағдарлама нысанын жоюды ұсынса, бұл реформа емес, із жасыру.

II бөлім. «Ет комбинатының» төрт басты өтірігі

Заң жобасын фактілермен емес, төрт деңгейлі манипуляциямен ілгерілетеді. Әрқайсысын талдайық.

Сандармен манипуляция

«Итті аулап шығару 74 мың теңге, эвтаназия 11 мың теңге... бюджет шығыны 7 есеге азаяды».
Өтірік мынада: инвестиция мен айлық төлемді салыстырады. 74 000 — бір иттің көбеюін және құтыруын тоқтатуға біржолғы инвестиция. Одан енді күшік тудырмайды. Құтырмайды. Ал 11 000 — өлтіру үшін төлем. Өлтіргеннен кейін орны босап, оған жаңа ит келеді, ол үшін тағы 11 000 керек. Және осылай шексіз. Бұл 7 есе үнемдеу емес, бұл мәңгілік қаражат жонуға айлық жазылым.

Бөлумен манипуляция

«Иесі бола алатын иттерге 60 күн. Қалғандарына 5-15 күн. Чиптелмеген жануар эвтаназияға жатады».
Бұл — таңбасы жоқ деп өлтіруді заңдастыру. Егер сіздің итіңіз — шақпақ төбет, егер ол демалыс үйінен қашып кетсе, оның өмірі 15 күн тұрады. Сізді жұбатады: «Тұқымдыларға тиіспейміз». Мұны бүкіл әлем іздеп, зираттан денесіне дротик салып тасталған күйінде тапқан лабрадор иесіне айтыңыз. Ұстау пункттері иелерінің қоңырауларын бөгеп, заңды мерзімде жануарларды алуға бермеген. Тірі иттерде су мен азық жоқ, ал өліктер тау болып жатыр.

Алматы 2025 жылғы статистика: 6 169 шағудан тек 652-і — 10% — нағыз үйсіздерден. 90% — иелі және өз бетімен жүретін иттерден. Мәселе — жауапсыз иелерде. Ал өлтіруді мәселеге мүлдем қатысы жоқтарға ұсынады. Неге? Себебі чиптелмеген алаң иті — ең ыңғайлы «биоқоқыс». Оны ешкім іздемейді. Оның өлімі дау тудырмайды. Ең бастысы: еріктілер стерилизациялаған алаң иті — жүйеге тірі мінеу. Ол өлтірмей-ақ болатынын дәлелдейді. Сондықтан оны бірінші кезекте жою керек.

«Әлемдік тәжірибемен» манипуляция

«Үндістанға қараңыз — бағдарлама сәтсіз болды. Түркия да эвтаназияға көшіп жатыр».
Бұл манипуляция географиясы. Иә, Үндістанда 90-шы жылдары сәтсіздіктер болды. Себебі біздегідей: сыбайлас жемқорлық, есептің жоқтығы, жергілікті саботаж. Ал ғылым бойынша жасаған жерде ОЗҚҚ жұмыс істеді. Бірақ бұл туралы үндемейді. Түркия — терең саяси және экономикалық дағдарыстағы ел. Оның эвтаназияға көшуі — үмітсіздік әрекеті. Бұл өртеніп жатқан үйді өрт қауіпсіздігінің үлгісі ретінде келтірумен бірдей. Сонымен қатар депутаттар мәселені шешкен Нидерландыны, ЕО-ның ондаған қаласын еске алмайды. Себебі бұл мысалдар «өлтіру — жалғыз жол» деген оқиғаны бұзады.

Құтыру қорқынышымен манипуляция

«Ел бойынша орташа есеппен әр сағат сайын иттер бес адамға шабады... Үйсіз жануарлар — құтырудың басты көзі».
Бұл басты шыбық. Және басты өтірік. ДДҰ, ХЭБ, ФАО — барлық беделді ұйымдар бірауыздан: табиғаттағы құтырудың басты резервуары — жабайы жануарлар. Түлкілер, қасқырлар, шақалдар. Қалаға вирусты ауылдарда егілмеген үй иттері әкеледі. Ал стерилизацияланған, егілген қалалық үйірлер — санитарлық бөгет. Олар орман мен адам арасындағы тірі қоршау. Жабайы тасымалдаушыларды жібермейді.

Жанбыршин заңы не ұсынады? Осы қоршауды бұзуды. Егілген, қоғамдасқан иттерді өлтіріп, қаланы қорғансыз қалдыруды. Бұл құтырумен күрес емес. Бұл құтыруды қонаққа шақыру.

III бөлім. Қаражат жонудан 2027 жылғы індетке дейін

Сыбайлас жемқорлықтың өз биологиясы бар. Және ол былай көрінеді.

• 1-қадам: Статистикалық өтірік. Сіз 2024 жылғыдай жылына 228 000 итті өлтіресіз. «Жұмыс жасадым» деп есеп бересіз. 90% шағу иелі иттерден болып қала береді. Мәселе шешілмеді. Ақша игерілді.
• 2-қадам: Биологиялық террор. Утилизациядан үнемдеу. Дротик салынған өліктерді өртемейді. Оларды сай-сайға, полигонға, зиратқа тастайды. Еріктілер бұл «өлім полигондарын» үнемі тауып жатады. Бұл нені білдіреді? Өлік уы жер асты суына түседі. Шіріген ет — эпизоотиялар үшін тамаша инкубатор. Әрі өлік иісі — жабайы жыртқыштарға ең жақсы жем. Сіз өз бюджетіңізбен шақалдар мен түлкілерді қала маңына тартып жатырсыз.
• 3-қадам: Бөгетті жою. Қалалық иттерді өлтіріп, сіз қақпаны ашасыз. Құтыру асфальттан пайда болмайды. Ол орманнан келеді. Енді оған ешкім кедергі емес.
• 4-қадам: Орнын толтыру жарылысы. Табиғат бослықты көтермейді. Ересек иттің орнына орман алқабынан жас иттер келеді. Олар тамақ сұрауды білмейді, аңшылықты біледі. Олар агрессивті, қорқақ және егілмеген. 2025–2026 жылдардағы жаппай қыру — 2027 жылы балалар алаңында «жұмақтар» емес, жабайы, қауіпті үйірлердің болатынына кепілдік.

Үндістан, Румыния, Түркия — бәрі осыдан өткен. Эвтаназия толқындары жарты жыл тыныштық береді, сосын шағудың өсуі болады. Өлтіру — нашарларға орын босату деген сөз. ДДҰ нақты жазады: жаппай жою тиімсіз. Жалғыз жұмыс істейтін әдіс — ABC (жануарлардың көбеюін бақылау + егу + есепке алу).

Бірақ депутаттар бізге бүкіл әлем басып өткен тырманы ұсынып отыр. 2026 жылы. Бұл пікірлер тартысы емес. Бұл депутаттардың шешімі мен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, Халықаралық эпизоотия бюросы және Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының ұстанымы арасындағы қақтығыс.

IV бөлім. Шешімі: «Тіршілік экономикасы» «Шіріген экономикаға» қарсы

«Ет комбинатының» принципі: Бюджет → Жалғыз мердігер → Сайдағы өліктер → Жаңа бюджет қажет. Ақша экономикадан алынып, көміледі. Бұл шіріген экономика. KPI — қағаздағы өлік саны.

«Тіршілік экономикасының» принципі: Бюджет → Азаматтар және шағын бизнес → Тірі экономика → Мәселе шешіледі. Ақша көмілмейді, инвестицияланады.

Іс жүзінде 4 құрал:

1. «Құйрықты зейнетақы» — баспанадан ит алған азаматқа ай сайынғы жәрдемақы. Бұл 15 күндік өлтіруге кететін 74 000 теңгеден әлдеқайда аз. Ит тірі, чиптелген, мекенжай бойынша тұрады. Ұрлау мүмкін емес.
2. Шағын бизнес үшін квоталар — бір «ет комбинатының» орнына 200 жеке ветеринарлық клиникаға жеңілдетілген стерилизация мен егуге мемлекеттік тапсырыс. Бәсеке пайда болады, баға төмендейді, сапа артады. Ақша «өз» мердігерге емес, нақты секторға кетеді.
3. Салықтық жеңілдіктер — жауапты иелерге тіркеу мен чиптеу үшін; бизнеске — баспаналарды қолдағаны үшін. Мәселені шешушілерді экономикалық ынталандырып, оны жасаушыларды әмиянға ұрамыз.
4. «Жауапты аула» мемлекеттік бағдарламасы — үйлер мен кондоминиумдер аула иттерін стерилизациялау мен егуге субсидия алады, оларды тіркеу шартымен. Ит ортақ үй мүлкінің бөлігі болады. Тұрғындардың өздері бақылауға мүдделі.

Басқа сыбайлас жемқорлыққа қарсы әсер — орталықсыздандыру. Сіз мың отбасынан ұрлық жасай алмайсыз. Екі жүз клиникамен келісе алмайсыз. Сіз бюджет пен нәтиженің арасындағы төсенішті алып тастайсыз.

Бұл «жануарларды қорғау шегі» емес. Бұл таза экономика. Сіз мәңгілік қаражат жону қозғалтқышын өшіп бара жатқан шығындар қисығына ауыстырасыз.

Финал: 2027 жылға жеке шот

Қазақстанда бейінді мамандар дәстүрлі түрде шешім қабылдауға емес, салдарды талдауға шақырылады. Құтыруға, қала экожүйесіне және балалардың қауіпсіздігіне әсер ететін шешім олардың сараптамасынсыз қабылдануда. Ашық манипуляциялар негізінде.

Сондықтан финалдық сұрақ иттерге емес, адамдарға. Нақты фамилияларға.

Мырза Жанбыршин және бастамашылар тобы. Сіздер ДДҰ туралы білесіздер. Шағу статистикасын білесіздер. 9 миллиардтың босқа кеткенін білесіздер. Сіздер бүкіл әлемде сәтсіз деп танылған үлгіні саналы түрде таңдап отырсыздар. Демек, толық жауапкершілік арқалауларыңыз керек.

2027 жылы:

• жабайы үйірлердің қалаға келуінен шағу статистикасы 2–3 есе өскенде,
• Қазақстанда соңғы 30 жылдағы алғашқы балалардағы қалалық құтыру жағдайлары тіркелгенде,
• «салдарды жоюға» — жедел аулауға, вакцинаға, емдеуге — бүгін «үнемдемек» болған 9 миллиардтан асып кеткен бюджет бөлінгенде,

Заңды жауапкершілікті кім өзіне алады?

Болашақтағы әрбір шағылған бала — кездейсоқтық емес. Бұл — сіздердің бүгінгі дауыс берулеріңіздің тікелей салдары. Сіздер балаларды қорғамайсыздар, оларды өз біліксіздіктеріңіз бен бөтен ашкөздіктің кепіліне айналдырасыздар.

Жанбыршин заңы — мұрағатты өртеу әрекеті. Қаражат жонудың, біліксіздіктің дәлелдерін өртеп, не ит өлігімен бірге тастау.

Алдымыздағы таңдау оңай емес: не біз «ет комбинатын» асырап, құтыруға дайындаламыз, не «тіршілік экономикасын» бастаймыз.

Үшіншісі жоқ. Ілмек тартылып барады. Мәселе баға бола ма, жоқ па емес. Мәселе — біз ол үшін немен төлейміз: бюджетпен бе, әлде өмірмен бе?